Gnáthrud_criticism_Ardleibhéal

Bóthar an Tae_ceisteanna

Bóthar an Tae_gluais

Bríd_piseog

Hurlamaboc
(Alexandra Owens)

• Is féidir linn an chéad chaibidil den leabhar a thuiscint mar fháthscéal (allegory) nó mar mheafar den tslí bhréagach inar chaith formhór mhuintir na hÉireann a saol le linn an Tíogair Cheiltigh. Chuir a lán daoine sa tír seo an-dúil sa saol ábhartha (materialist world), ag ceannach rudaí i ndáiríre nár gha leo in aon chor. Cheannaigh daoine tithe breise thar lear agus chuaigh siad ar a laethanta saoire go tíortha iasachta trí nó ceithre huaire in aghaidh na bliana.

• Baineann an scéal seo leis an mheánaicme, ach go háirithe, agus tá daoine cosúil le Lisín agus Pól Albright ar aithne ag gach duine againn; daoine a bhíonn i gcónaí i gcomórtas amaideach lena gcomharsana.

• Is í Lisín an príomhcharachtar sa chéad chaibidil den úrscéal seo. Tá ‘saol foirfe’ ag Lisín mar shampla, tá sí ina cónaí i gceantar an-ghalánta i ndeisceart Bhaile Átha Cliath – Ascaill na Fuinseoige. Tuigimid láithreach gur duine baothghalánta atá in Lisín mar tugann sí an aire is mó don dealramh seachtrach (superficial appearance). mar shampla, dath gruaige an duine agus méid an tí ina gcónaíonn siad, nó a stádas maidir lena bpost i súile an phobail.

• Is duine uaillmhianach (ambitious) agus móiréiseach (pretentious) í Lisín freisin mar teastaíonn uaithi go mbeadh Ruán i mbun céime i gColáiste na Tríonóide; coláiste ‘ardchéimiúil’ (prestigious) i súile Lisín : ollscoil ina ndéanfadh sé céim ‘fhiúntach’ ar a mbeadh meas an phobail agus ní céim amaideach gan fiúntas ar bith amhail ealaín.

• Is smachtadán fimíneach (hypocritical control-freak) í Lisín cosúil leis an bhean sa dán le Biddy Jenkinson ‘Eiceolaí’ “.. a ‘choinníonn caoi ar a teach a fear, a mac..’ agus nach maith léi ‘fiántas ar bith’ .

• Tá Lisín pósta le Pól agus tá siad ag ullmhú an tí chun fiche bliain dá bpósadh a cheiliúradh. Is léir go bhfuil Lisín lán den fhéinmhuinín mar tá a fhios aici go mbeidh an ceiliúradh seo go haoibhinn. ‘..féile chaithréimeach a bheadh ann, mar ba chóir di bheith..’

• Fear rathúil atá in Pól, a fear chéile a rinne a chuid airgid ar an stocmhargadh ach is léir gur fear atá eagraithe agus smachtaithe ag a bhean chéile. Is í Lisín a chonaic na féidearthachtaí sa stócach óg ar dtús agus gan Lisín ní bheadh pioc den rath ar Phól mar atá inniu. Tá Pól go huile agus go hiomlán faoi ordóg Lisín/ ar teaghrán ag Lisín.

• Níl caidreamh macánta idir Ruán agus a mháthair, Lisín ach oiread. Insíonn Ruán dá mháthair go mbeidh an chóisir ‘cool’ ach ceapann sé, i ndáiríre, go mbeidh an chóisir ‘crap’.

• Mar fhocal scoir is fáthscéal meafarach é Hurlamaboc ar mheon agus ar anam mhuintir na hÉireann le linn an Tíogair Cheiltigh. Teaghlach mífheidhmiúil (dysfunctional family) nach féidir leo cumarsáid mhacánta oscailte a dhéanamh lena chéile.

Óga Yoga

Gluais

cúrsaí sláinte - health matters
aclaíocht exercise (physical)
sláinte fhisiciúil agus sláinte intinne physical and mental health
an dá rud is ansa leis = dá rud is fearr leis
an-ghlactha le very involved with
gortú injury
dúradh liom… I was told…
mná meánaosta middle-aged women
ó shin i leith since then
béile meal
trí mheán na Gaeilge through the medium of Irish
fís na nGael óg the dream of young Irish people
deiseanna opportunities
comhthéacsanna contexts
gné den phleanáil an aspect of the planning
caighdeáin difriúla different standards
freastal orthu san áit ina bhfuil siad to accommodate them at the place they’re at
ar bhealach nádúrtha in a natural way
tógadh le Gaeilge mé I was brought up with Irish
tabhairt faoi to have a go at it, to give it try
ranganna do dhaoine fásta classes for adults
ceardlann yoga yoga workshop
saoire yoga yoga vacation
an buntáiste is mó the biggest advantage
cabhraíonn sé linn it helps us
fáil réidh le strus to get rid of stress
ag feidhmiú functioning
mothaíonn tú go hiontach you feel amazing
faoiseamh intinne release for the mind
Iarthar west
i bhfad níos mó a lot more
leath den méid sin half of that amount
spéis suim, interest
ag méadú increasing
ag cleachtadh practising
ag scaipeadh spreading
mo scíth a ligean to relax
rud éigin sóisialta something social
ag baint leis to do with it
Bhí sé feiliúnach domsa It suited me.
ag dul i dtreo an yoga turning to yoga
ag ciceáil na liathróide kicking the ball
na matáin chéanna the same muscles
teannas á chruthú tension being created
cothromaíocht balance
lúthchleasaí athlete
tar éis dul thar fóir na Nollag after the excesses of Christmas

Óga Yoga

Ceisteanna

1. Cad as do Chiarán Mac Fhearghusa?

_____________________________________________________________________________________

2. Cár thaisteal Ciarán dhá bhliain ó shin?

______________________________________________________________________________________

3. Cén fáth go dtaitníonn Óga Yoga le hÁine Ní Fhainín? (Is leor fáth amháin)

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

4. Cén fáth gur roghnaigh Ciarán an t-ainm Óga Yoga? (Is leor fáth amháin)

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

5. Ainmnigh ceann amháin de na trí bhealach ina múineann Ciarán Yoga.

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

6. Cén ghairm bheatha seachas traenálaí Yoga atá ag Ciarán?

______________________________________________________________________________________

7. Cad é an buntáiste is mó a bhaineann leis an Yoga dar le Ciarán?

_______________________________________________________________________________________

8. Cén ceimiceán a chruthaíonn an strus i gcorp an duine?

_______________________________________________________________________________________

9. Cé mhéad duine i Meiriceá a bhíonn ag cleachtadh Yoga?

_______________________________________________________________________________________

10. Cén fáth go mbíonn imreoirí spóirt ag casadh i dtreo an Yoga anois?

_______________________________________________________________________________________

Ceisteanna ar an chlár faoi bhundúchasaigh agus Éireannaigh san Astráil
(Louis De Paor)

1 Cén spéis faoi leith a bhí ag Louis De Paor a thug chun na hAstráile é?

________________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________

2. Cén bhliain ar tháinig na chéad coilínigh chun na hAstráile?

________________________________________________________________________________________

3. Cad a thug siad ar an Astráil agus cad is brí leis an ainm sin i nGaeilge?

________________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________

4. Cérbh é Redmond Barry?

_________________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________________

5. Cár saolaíodh Bill Brock?

__________________________________________________________________________________________

6. Cad a rinne na Gurindji in 1966?

__________________________________________________________________________________________

7. Cad a bhunaigh Gary Foley le bundúchasaigh eile i ngairdín theach na Parlaiminte?

__________________________________________________________________________________________

8. Cén tslí shiombalach ar thug Príomh-Aire na hAstráile an talamh ar ais?

__________________________________________________________________________________________

9. Ainmnigh cosúlacht amháin idir eispéireas na mbundúchasach
agus scéal mhuintir na hÉireann atá luaite ag deireadh an scannáin.

___________________________________________________________________________________________

___________________________________________________________________________________________

Gluais ar Chlár Louis de Paor ar na Bundúchasaigh agus na himircigh as Éirinn

an Astráil Australia
an céad seo caite the last century
dul ar imirce to emigrate
go leor cor agus cúitimh a lot of controversy
bundúchasach aborigine; aboriginal
coilíneach colonialist
cearta daonna civil rights
go mór sa treis in great dispute
suim faoi leith particular interest
imirceach migrant
dúchasach native
díshealbhú dispossession
ról lárnach central role
leanaí a fuadaíodh children who were kidnapped
treabh tribe
lonnaithe settled
saolaíodh 25 faoin gcéad 25% were born
teannas tension
dream dúr dour bunch
gafa le preoccupied with
coilíneacht nua new colony
breitheamh liobrálach liberal judge
dhaor sé an ceithearnach he convicted the outlaw
tánaiste second in command
laochra heroes
cosmhuintir underdogs
crochadóir hangman
eispéireas experience
bheith faoi leatrom to be unfairly treated
tairbhe a bhaint as rud to get benefit from
coirpeach convict, criminal
buíon gang
cime captive
le sceana agus le maidí with knives and (wooden) clubs
crochadh iad they were hanged
Ard-Aighne Attorney General
go gcrochfaí daoine geala that white people would be hanged
dúnmharaigh murder
cinedhíothú genocide
comhfhreagair do comply with
dearcadh inghlactha accepted view
dul i léig to become extinct
ciníocha íochtaracha inferior races
éabhlóid evolution
rachaidís in éad they would die out
tuiscint gan choinne sudden realization
cinseal measctha mixed ascendancy
sinsearacht Eorpach European ancestry
eipeafáine epiphany; revelation
an meascach bagrach the half-caste menace
ag tochailt faoi undermining
cannaíocht anaithnid unknown quantity
cine race
contúirteach dangerous
mná rialta nuns
ag screadaíl screaming
formhór mór vast majority
i bhfeighil in charge
sliocht measctha mixed parentage
tuismitheoir parent
Áirítear go.. It is estimated that…
leithscéal a ghabháil to make an apology
dlí míshibhialta agus mí-Chríostaí uncivilized and unchristian law
impigh implore, beg
chun go n-aithneofaí iad so that they would be recognised
saoránach citizen
bheith i dteideal to be entitled
ar stailc on strike
íocaíocht chothrom fair pay; equal pay
úinéir owner
bundúchasaigh Sheamrógacha Shamrock Aborigines
ar mhionchóir on a small scale
maighnéad magnet
glúin iomlán whole generation
ó gach cearn from every corner
searmanas ceremony
cor nua a chur to put a new twist
an chré naofa the sacred earth
laochra miotaseolaíochta mythological heroes
murab ionann leis unlike him
eachtra chinniúnach decisive event
dea-cháil good reputation
tacaíocht support
frithbheartaíocht resistance
tréithe chun marthana survival traits
fórsa ionrach invasive force
éirí eisreachtaithe to be come outlawed
díshealbhú dispossession
feiniméanach phenomenal
forghafa occupied (by foreign power)
cuntas teiste track record
próiseas beachtaithe refined process
rud a dhílsiú chugat féin to appropriate something for yourself
siombailí náisiúnta national symbols
caidreamh relationship
cinnteacht certainty

Ceisteanna ar Nelson Mandela

(Clár Nuachta TG4 ar bhás agus bheatha Mandela)

1. Cathain a rugadh Nelson Mandela?

____________________________________________________________________

2. Cén sampla a thugann Uachtarán na hÉireann de laochas Mandela?

_____________________________________________________________________

_____________________________________________________________________

3. Cad tá ag tarlú i mBéal Feirste?

_____________________________________________________________________

4. Cén chabhair a tugadh do lucht vótála dar le hÉilís Dillon?

_____________________________________________________________________

_____________________________________________________________________

5. Conas a bhí muintir Soweto ag ceiliúradh saoil Mandela taobh amuigh dá theach?

____________________________________________________________________

6. Conas a chonacthas an ANC sna seascaidí?

_____________________________________________________________________

7. Cén tionchar a bhí ag Mandela ar an Afraic i gcoitinne? (Is leor pointe amháin)

_____________________________________________________________________

_____________________________________________________________________

8. Cad a dúirt Yeats faoin íobairt fhada?

_____________________________________________________________________

9. Cad a thuig Dáithí Ó hAodha nuair a thosaigh Mandela ag caint leis?
_____________________________________________________________________

_____________________________________________________________________

Mandela
(gluais don chlár nuachta ar bhás agus bheatha Nelson Mandela)

i ngéibheann in captivity
i gcaitheamh a shaoil in the course of his life
ina bhaile dhúchais in his hometown
ag caoineadh weeping
ag ceiliúradh celebrating
seachtaine náisiúnta mairgní national week of mourning
sochraid stáit state funeral
ceannairí an domhain leaders of the world
comhbhrón condolence
leabhar comhbhróin book of condolences
ómós respect
laoch hero
dúshláin challenges
constaicí a shárú to overcome obstacles
treoir direction
comhairle a thabhairt to give advice
Chas sé le hoibrithe de chuid Dunnes He met with Dunnes’ workers
tionchar faoi leith particular influence
sa phróiseas síochána in the peace process
toghcháin a reáchtáil to run elections
scuaine queue
duine amháin ina n-aigne one person in their mind
sceimhlitheoir terrorist
polasaí sceimhlitheoireachta policy of terrorism
siombail na síochána symbol of peace
ilghnéitheach multifarious
ilchiníoch multi-racial
tuar ceatha rainbow
gafa arrested
Déanann íobairt rófhada cloch den chroí Sacrifice that endures too long hardens the heart.
móraigeanta broad-minded
ísealaicme lower class
caimiléireacht corruption
comhionannas equality
fás growth
forbairt development

                                                                             

   Bás Mandela

Réabhlóideach frith-apartheid ea ba Nelson Mandela. Chaith sé tréimhsí fada i bpríosún ar son a phrionsabal daonna ach sa deireadh d’éirigh sé ina uachtarán ar an Afraic Theas ar feadh cúig bliana idir 1994-1999.  Ba é Nelson Mandela an chéad uachtarán gorm ar an Afraic Theas. Dhírigh a rialtas ar dhíchóimeáil oidhreacht na cinedheighilte trí dhul i ngleic le ciníochas institiúideach, le bochtaineacht na hAfraice Theas, agus leis an éagothroime shibhialta a bhí go forleathan sa tír.

 
Rugadh Mandela sa teaghlach ríoga, Themb, d’fhreastail sé ar an Ollscoil agus rinne sé staidéar ar an dlí.  Bhí Mandela ina chónaí in Johannesburg, áit ar ghlac sé páirt sa pholaitíocht fhrith-choilíneach. Tháinig sé isteach san ANC agus bhí sé ar dhuine de na bunaitheoirí den tSraith Óige. Tar éis do theacht Pháirtí Náisiúnta na hAfraice Theas chun cumhachta i 1948, thóg Mandela páirt ghníomhach san Fheachtas Dúshláin (Defiance Campaign) den ANC, nuair a ceapadh é ina cheannfort ar an gcaibidil Transvaal den eagraíocht. Ag obair mar dhlíodóir, bhí sé gafa ag na húdaráis arís agus arís eile le haghaidh gníomhaíochtaí ceannairceacha (rebellious activities) agus, i leith a cheannaireachta ar pholasaithe an ANC i gcoitinne. Cúisíodh ach níor ciontaíodh é i dTriail um Thréas idir na blianta 1956-1961. Cé go raibh Mandela ar son modhanna neamhshíochánta sa choimhlint in aghaidh na cindheighilte ar dtús nuair a bhunaigh sé an Umkhonto we Sizwe míleatach (MK) i 1961 i gcomhar le Páirtí Cumannach na hAfraice chun feachtais sabaitéireachta (sabotage campaigns) i gcoinne an rialtais apartheid a eagrú, tháinig sé ar athrú meoin de réir a chéile. Sa bhliain 1962 gabhadh agus ciontaíodh Mandela i gcomhcheilg in aghaidh an Stáit. Daoradh é chun príosúnacht saoil.

 
Chaith Mandela 27 mbliana i bpríosún, ar dtús ar Oileán Robben, agus níos déanaí i bpríosún Pollsmoor agus i bpríosún Verster Victor. Bunaíodh agus troideadh a lán feachtas idirnáisiúnta d’fhonn Mandela a scaoileadh saor. Faoi dheireadh sa bhliain 1990 bhí ar na húdaráis Mandela a shaoradh mar gheall ar an mhéadú mór a tháinig ar an achrann sibhialta sa tír ag an am.

 

D’fhoilsigh Mandela a dhírbheathaisnéis: ‘An tSiúlóid Fhada Chun na Saoirse’ sa bhliain 1994 agus d’oscail sé idirbheartaíocht sa bhliain chéanna leis an uachtarán F.W. de Klerk maidir le conas arbh fhéidir an córas apartheid a chur ar ceal go huile agus go hiomlán. Cuireadh toghcháin iltaobhacha a ar bun i 1994 inar bhain Mandela agus an ANC bua ábhalmhór (landslide victory) amach.  Buíochas le polasaithe ciallmhara críonna agus stuama de chuid Mandela agus é ina chéad Uachtarán gorm ar an Afraic Theas, maolaíodh go mór ar na teannais idirchiníocha (inter-racial tensions) sa tír iomlán. Mar shampla den stuamacht nithiúil seo is féidir an tslí ar chaith sé lena lucht freasúra le linn na mblianta coimhlinte nuair a bhain sé féin cumhacht amach i 1994. In ainneoin na drochíde a tugadh dósan i bpríosún agus in ainneoin na mblianta fada a bhí fulaingthe aige,  bhuaigh an tUasal Mandela ardmheas mhuintir an Domhan nuair a thaispeáin sé os comhair an tsaoil mhóir go raibh sé réidh maithiúnas iomlán a thabhairt do lucht a ghéarleanúna.

 

 

Go hidirnáisiúnta ghníomhaigh Mandela mar idirghabhálaí (mediator) idir an Libia agus an Ríocht Aontaithe sa triail um bhuamáil Eitilte Pan Am 103, agus rinne sé maoirseacht (supervising) ar an idirghabháil míleata (military intervention) i Leosóta . Dhiúltaigh sé post an Uachtaráin a ghlacadh don dara téarma, agus tháinig a ionadaí, Thabo Mbeki i gcumhacht ina áit. Ach b’fheiceálach Mandela mar sinsearach,  ag  díriú  ar  obair charthanachta ar son eagraíochtaí idirnáisiúnta  ar  fud  an  domhain agus  i  mbun  oibre chun SEIF (Siondróm Easpa Imdhíonachta Faighte – AIDS) a chur faoi smacht tríd an  Fhondúireacht Nelson Mandela .

 

Gan tagairt a dhéanamh ar an iliomad duaiseanna náisiúnta agus idirnáisiúnta atá buaite ag an laoch daonna ollmhór seo, níl dabht ar bith ach go mbeidh cuimhne go deo ar Mandela mar dhuine de na gníomhaithe is tábhachtaí riamh i stair nua-aoiseach an chine dhaonna.  Más mór é an caillteanas dúinn – imeacht Nelson Mandela mar cheannaire agus mar ghníomhaí forchéimnitheach (as a progressive activist), is mó go mór iad a oidhreacht dóchais agus a ghrá daonna a d’fhág sé dá mhuintir féin, do mhuintir uile ha hAfraice agus don Domhan go léir.

 

 

Ní dhéanfaidh mé dearmad (Teas Sóis)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Page 5 of 7« First...«34567»